Uygulamada işçi-işveren ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklarda mahkemelerce hüküm kurulurken, alacak kalemleri genellikle brüt ücret üzerinden hesaplandığı için, brüt miktarlar belirtilmektedir.
Ancak brüt tutarlar vergili tutarlar olup asıl alacak miktarlarının bulunması adına, brüt tutarların net tutarlara çevrilmesi gerekmektedir. İşçilerin esas itibariyle işverenden talep edebilecekleri miktarlar net miktarlardır. Bu nedenle hüküm kurulurken mahkemelerce “yasal kesintilerin yapılması hususunun infaz aşamasında dikkate alınmasına” şeklinde ayrıca bir cümleye yer verilir.
Bu noktada mahkeme ilamını icraya taşıyacak olan işçinin takip başlatmadan önce brüt olarak görünen miktarları net miktarlara çevirmesi gerekmektedir.
Hangi işçilik alacaklarından hangi yasal kesintilerin yapılması gerektiği ve brütten nete çevirmenin yollarına giriş yapmadan önce ücret türlerine değinmekte yarar vardır.
Nitekim tüm alacak kalemleri aynı ücret dikkate alınarak hesaplanmamaktadır. Açıklamak gerekirse:
Brüt çıplak ücret, asıl ücret dışında ikramiye gibi adlar altında hiçbir yan ödeme eklenmeyen ve vergi, sigorta primi gibi kesintilerin yapılmadığı ücrettir.
Brüt giydirilmiş ücret, çıplak ücrete yemek, servis ücreti gibi yan ödemelerin eklendiği ücrettir.
Net çıplak ücret, vergi sigorta primi ve damga vergisi düşülmek sureti ile işçiye ödenen ücrettir.
Net giydirilmiş ücret ise brüt giydirilmiş ücretten sigorta primi, gelir vergisi, damga vergisi, gibi yasal kesintilerden sonra işçiye ödenen ücrettir.
Uygulamada genellikle işçiye, net ücret üzerinden ödeme yapılır.
Net ücret alan işçi, vergi dilimlerinden etkilenmez. Brüt ücret alan işçi ise yıl içinde ilerleyen aylarda daha çok gelir vergisi ödeyeceğinden ücreti düşmektedir.
Yargıtay, brüt tutar üzerinden hüküm verilmesi durumunda yasal kesintilerin, infaz aşamasında dikkate alınması gerektiği yönünde karar vermektedir.
Bu hususa yer verilmemesi durumunda, yerel mahkeme kararları bozulmaktadır.
Net tutar üzerinden karar verilmesi talep edilmediği takdirde brüt tutar üzerinden karar verilmesi Yargıtay kararlarında belirtilmektedir.
Ancak net tutar üzerinden karar verilmesi talep edildiğinde net tutar üzerinden karar verilmelidir.
Ayrıca İş mahkemesi kararlarında net olduğu yazmadığı takdirde brüt tutar üzerinden karar verilmiş olduğu kabul edilir.
Brüt tutar üzerinden verilen mahkeme ilamının, nete çevrilmesinde öncelikle sigorta primlerinin düşülmesi gerekmektedir.
Bunun için brüt tutar üzerinden toplam % 15 oranında (çalışan payı) kesinti yapılır. Sonrasında bulunan bu tutardan ilgili vergi dilimine göre kesilecek gelir vergisi ile brüt tutar üzerinden hesaplanan damga vergisinin düşülmesi sureti ile net tutar bulunacaktır.
Alacağın, sigorta primi veya gelir vergisine ya da her ikisine tabi olmaması durumunda ise tabi olunmayan kesinti yapılmaz.
Kesintilerin, herhangi birinin yapılmaması halinde bulunan net tutar, hatalı olacaktır.
Yargıtay, vergi ve sigorta primlerinin, işveren tarafından ödenmesi gerektiğine karar vermektedir. Bu nedenle işçi, kalan kısım için ilamlı takip yapabilir.
Kıdem tazminatı, gelir vergisinden muaf olup yalnızca damga vergisine tabidir.
İhbar tazminatından ise gelir ve damga vergisi kesilir, sigorta primi kesilmez.
İkramiye alacağı, ücret alacağı gibi alacaklarda ise gelir vergisi, damga vergisi ve sigorta primi kesilir.
Bu nedenle bu tür alacaklara yönelik davalarda net yerine brüt tutar üzerinden dava açılması durumunda aradaki fark, daha yüksek oranda gerçekleşir.
Kıdem Tazminatı
Kıdem tazminatı, fesih tarihindeki giydirilmiş brüt ücret üzerinden hesaplanır. Yani çıplak ücret üzerine, parasal değer taşıyan sosyal yardımlar da eklenir. Ancak kıdem tazminatı, “Tavan uygulamasına” tabidir. Yani, her yılın Ocak ve Temmuz aylarında belirlenen kıdem tazminatı tavanını aşamaz Kıdem tazminatı, Damga vergisi kesintisine tabidir. Gelir vergisi ve SGK kesintisi yapılmaz.
İhbar Tazminatı
İhbar tazminatı, fesih tarihindeki giydirilmiş brüt ücret üzerinden kanundaki ihbar önelinin gün karşılığının bir günlük giydirilmiş brüt ücret ile çarpımı yoluyla hesaplanır. Yani, 6 aya kadar çalışan bir işçi 14 günlük, 6 ay ile 1,5 yıl arasında çalışan bir işçi 28 günlük, 1,5 yıl ile 3 yıl arasında çalışan bir işçi 42 günlük ve 3 yıldan fazla çalışan bir işçi ise 56 günlük ücreti tutarında ihbar tazminatına hak kazanacaktır. İhbar tazminatı, gelir vergisi ve damga vergisine tabidir. SGK kesintisi yapılmaz.
Kötü Niyet Tazminatı
Kötün niyet tazminatı ise fesih tarihindeki giydirilmiş brüt ücret üzerinden kanundaki ihbar önelinin 3 katının gün karşılığının bir günlük giydirilmiş brüt ücret ile çarpımı yoluyla hesaplanır. Yani, kötü niyet tazminatı ihbar tazminatının 3 katıdır. Gelir vergisi ve damga vergisine tabidir. SGK kesintisi yapılmaz.
Ücret Alacağı
İşçinin ücret alacağı, hak edildiği tarihteki ücrete göre brüt olarak hesaplanır. Gelir vergisi, damga vergisi ve %15’lik SGK kesintisine tabidir. Mahkeme tarafından yapılan yargılama sonucunda hakimin takdiri indirimine tabi değildir.
Fazla Çalışma Ücreti, Hafta Tatili Ücreti ve Ulusal Bayram Ve Genel Tatil Ücreti (UBGT) Alacağı
Bu alacakların tamamı, hak edildiği tarihteki çıplak brüt ücrete göre hesaplanır. Gelir vergisi, damga vergisi ve %15’lik SGK kesintisine tabidir. Fazla çalışma ücreti saat esasıyla, tatil ücretleri gün esasıyla hesaplanır. Hakimin somut olaya göre takdiri indirim hakkı mevcuttur.
Yıllık İzin Ücreti
Yıllık izin ücreti ise fesih tarihindeki günlük çıplak brüt ücretin hak edilen izin günü karşılığıyla çarpımı suretiyle hesaplanır. Gelir vergisi, damga vergisi ve %15’lik SGK kesintisine tabidir. Mahkeme tarafından takdiri indirim yapılamaz.
İş Güvencesi Tazminatı
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanununun 1/1/2018 tarihinden itibaren yürürlüğe giren 12. maddesine göre; iş güvencesi tazminatı dava tarihindeki ücreti esas alınarak parasal olarak belirlenecektir. Söz konusu bu tazminat, çıplak brüt ücret üzerinden hesaplanır. %15’lik SGK kesintisi yapılmaz. Gelir vergisi kesilmez. Damga vergisi kesilerek net sonuca ulaşılır.
